του Χρήστου Κουτλή (αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Τα Νέα της Λέσβου”, 1 Νοεμβρίου 2018)
Ο δάκος, θεωρείται ο σημαντικότερος εχθρός της ελιάς, καθόσον μπορεί να υποβαθμίσει ποιοτικά και ποσοτικά μέρος ή και ολόκληρη την παραγωγή ανάλογα με το μέγεθος του πληθυσμού που αναπτύσσεται.
Για να γίνει αντιληπτή από τον καθένα ποια πρέπει να είναι η αντιμετώπιση του δάκου, επιβάλλεται να γνωρίζει το βιολογικό κύκλο του εντόμου.
Ο βιολογικός του κύκλος περιλαμβάνει 4 στάδια: του αβγού, της προνύμφης (κάμπιας),
της νύμφης (κουκούλι) και του ενήλικου ατόμου
Ο δάκος, το χρόνο, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, ευνοικές ή μη, συμπληρώνει συνήθως 3-5 γενιές.
Ως νύμφη, εντοπίζεται το χειμώνα στο έδαφος (1-10 εκατοστά βάθος, ανάλογα με το είδος του εδάφους) και δυσκολεύεται να επιζήσει σε θερμοκρασίες κάτω από μηδέν βαθμούς κελσίου.
Η νύμφη γίνεται τέλειο έντομο στο έδαφος και σε ήπιους χειμώνες εξέρχεται νωρίτερα ( Μάιο) , ενώ σε βαρείς αρχές καλοκαιριού.
Ως προνύμφη, εντοπίζεται σε προσβεβλημένους καρπούς πάνω στα δένδρα και σε ενήλικη μορφή σε προφυλαγμένες θέσεις όπως μεταξύ φλοιού και ξυλώδους μέρους της ελιάς.
Ο βιολογικός κύκλος του δάκου από την εναπόθεση του αβγού στην ελιά μέχρι την εκκόλαψη του, δηλαδή μέχρι την έξοδό του από την ελιά ως ενήλικου ατόμου, διαρκεί ένα μήνα περίπου. Ο χρόνος αυτός αυξομειώνεται ανάλογα με την εποχή, μικρότερος το καλοκαίρι και μεγαλύτερος το χειμώνα. Υπόψη ότι οι όψιμες ποικιλίες προσβάλλονται περισσότερο και όταν προσβάλλεται ο καρπός επιταχύνεται η ωρίμασή του. Η προνύμφη που εκκολάπτεται από κάθε γονιμοποιημένο αβγό, σκάβει στοές και έτσι καταστρέφει τον ελαιόκαρπο. Ακολούθως, γύρω από το νύγμα του εντόμου, αναπτύσσονται παθογόνοι μικροοργανισμοί που προκαλούν σήψη και πτώση του καρπού.
Τους καλοκαιρινούς μήνες μειώνεται ή σταματά η δραστηριότητα του εντόμου ανάλογα με το ύψος των θερμοκρασιών που αναπτύσσονται. Τέλος καλοκαιριού και μέσα στο Σεπτέμβριο, εμφανίζεται η Τρίτη και τέταρτη γενιά αντίστοιχα και όταν οι καιρικές συνθήκες είναι ευνοικές το φθινόπωρο, μπορεί να ακολουθήσει και πέμπτη γενιά.
Κάθε θηλυκό γεννά και εναποθέτει 200-500 αβγά. Αν ζευγαρώσει 2 φορές διπλασιάζεται ο αριθμός των αβγών που γεννά. Το θηλυκό εναποθέτει 1 συνήθως αβγό σε κάθε ελιά και έχει την ικανότητα να τοποθετήσει 12 αβγά/μέρα. Για την εναπόθεση των αβγών στους καρπούς, πρέπει αυτοί να βρίσκονται στο στάδιο πήξης- ξυλοποίησης του πυρήνα(κουκουτσιού), νάχουν μέγεθος ρεβιθιού και πράσινου χρώματος. Η ωοτοκία του θηλυκού αρχίζει συνήθως τον Ιούνιο, αλλά μπορεί και νωρίτερα, μέσα στο Μάη όταν υπάρχουν ευνοικές συνθήκες, συνεχίζεται για βδομάδες ή μήνες και σταματά τέλη φθινοπώρου ή το χειμώνα που οι θερμοκρασίες είναι χαμηλές. Ευνοικές συνθήκες για τη δραστηριοποίηση του δάκου είναι όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται μεταξύ 20 και 28 βαθμούς κελσίου και η ατμοσφαιρική υγρασία είναι υψηλή. Κάτω από 18 βαθμούς το θηλυκό δεν εναποθέτει αβγά στον ελαιόκαρπο. Το ίδιο και αν ο καρπός έχει ωριμάσει και υπάρχει υψηλή περιεκτικότητα λαδιού ή αν έχει συρρικνωθεί λόγω αφυδάτωσης. Η συρρίκνωση του καρπού παρατηρείται τη θερινή ή φθινοπωρινή περίοδο μετά την επικράτηση συνθηκών παρατεταμένης ξηρασίας. Στην περίπτωση αυτή δεν ενδείκνυται η εφαρμογή δολωματικού ψεκασμού. Άνω των 32 βαθμών απενεργοποιείται το άτομο και στους 40-45 βαθμούς αδυνατεί να επιζήσει και πεθαίνει.
Ο χρόνος έναρξης του πρώτου ψεκασμού είναι καθοριστικός για την παραπέρα πορεία τηςτης καταπολέμησης του δάκου. Πρέπει να ολοκληρωθεί σε 7-9 μέρες για να αποκλειστούν μεταναστεύσεις πληθυσμών από αψέκαστες περιοχές σε ψεκασμένες.
Για την έναρξη του πρώτου ψεκασμού συνεκτιμώνται ορισμένοι παράμετροι:
- το ύψος του δακο-πληθυσμού (5-7 δάκοι ανά παγίδα και ανά πενθήμερο).
- η σχέση μεταξύ θηλυκών και αρσενικών ατόμων (τα θηλυκά να υπερτερούν των αρσενικών).
- το ποσοστό των θηλυκών.
- η κατάσταση του ελαιοκάρπου (έναρξη πήξης-ξυλοποίησης πυρήνα ,μέγεθος καρπού) και
- οι κλιματολογικές συνθήκες (ύπαρξη ή όχι ευνοικών συνθήκών θερμοκρασίας και υγρασίας για την ανάπτυξη του δάκου).
Αν υπάρξει αύξηση του πληθυσμού στις δακοπαγίδες, ακολουθεί δεύτερος ψεκασμός.
Στους δολωματικούς ψεκασμούς δεν ψεκάζεται όλη η επιφάνεια του δένδρου αρκούν
200-300 γραμμάρια ψεκαστικού υγρού στο εσωτερικό της κόμης των δένδρων.
Ανάλογα με το μέγεθος και την πυκνότητα των δένδρων ψεκάζεται και ανάλογος αριθμός.
Σε μετρίου μεγέθους δένδρα και κανονικής πυκνότητας 1 στα 3 ή 1 στα 2 αναλόγως, ενώ σε περιπτώσεις αραιής φύτευσης κάθε δένδρο. Πάντως σε περιοχές με υψηλούς δακο-πληθυσμούς οι δολωματικοί ψεκασμοί αδυνατούν να τους αναχαιτίσουν.
Από τα παραπάνω εκτεθέντα, γνωρίζοντας το βιολογικό κύκλο του εντόμου, τις κλιματολογικές συνθήκες κάτω από τις οποίες ευνοείται ή όχι η ανάπτυξη και ο πολλαπλασιασμός του εντόμου και κάνοντας τις κατάλληλες κινήσεις τον χρόνο που πρέπει, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και να καταπολεμήσουμε το δάκο. Ειδικότερα, χρειάζεται οπωσδήποτε η επίβλεψη και παρακολούθηση των κλιματολογικών συνθηκών όπως αυτές διαμορφώνονται, η παρακολούθηση του μεγέθους του πληθυσμού του δάκου κατά την περίοδο της καρποφορίας της ελιάς και μέχρι τη συγκομιδή, ένα οργανωμένο δίκτυο δακο-παγίδων, το οποίο να στήνεται και λειτουργεί πριν από την έναρξη του πρώτου ψεκασμού για σύγκριση του ύψους του δακο-πληθυσμού μετά τον ψεκασμό και τακτικές δειγματοληψίες για εξέταση των σταδίων
εξέλιξης του δάκου μέσα στον ελαιόκαρπο . Ο αναγκαίος αριθμός των δακο-παγίδων πρέπει να καθορίζεται από υπεύθυνο γεωπόνο και γνώστη της περιοχής, η δε μέτρηση των εντόμων να γίνεται ανά πενθήμερο από έμπιστους ανθρώπους. Εννοείται ότι για όλες τις δράσεις-συνέργειες, πρέπει να επιλέγονται άτομα υπεύθυνα και ικανά και καθ όλη τη διάρκεια των ψεκασμών, η παρακολούθηση της εκτέλεσης από τους αρχιεργάτες και τομεάρχες να είναι συνεχής και
εκ του σύνεγγυς.
Τελευταία, στο πλαίσιο ενός προγράμματος, αναπτύχθηκε ένα ηλεκτρονικό σύστημα παρακολούθησης εκ αποστάσεως των πληθυσμών ορισμένων εντόμων, όπως του δάκου.
Πρόκειται για παγίδες εξοπλισμένες με βιο-ακουστική αναγνώριση εντόμων, συνδεδεμένες σε ένα ασύρματο δίκτυο αισθητήρων, που καταλήγει σε ένα σύστημα λήψης αποφάσεων
σχετικά με τον ψεκασμό των ελαιώνων. Έτσι παρέχονται στοιχεία τόσο γεω-εντοπισμού όσο και μεγέθους πληθυσμού
Εναλλακτικά μαζική παγίδευση του δάκου μπορεί να γίνει με τη χρήση δακοπαγίδων.
Οι πλέον αποτελεσματικές είναι αυτές που περιέχουν προσελκυστική τροφή (θειική αμμωνία, πρωτεινούχες ουσίες) και προσελκυστικό υλικό φύλου (φερορμόνες για προσέλκυση περισσότερων αρσενικών). Με τις εν λόγω παγίδες, οι οποίες παραμένουν ενεργές για 6 μήνες περίπου, ελέγχεται ο δάκος και παράλληλα δεν επιβαρύνεται ο καρπός της ελιάς, το λάδι και το περιβάλλον με εντομοκτόνα και άλλα χημικά κατάλοιπα
Δακο-προστασία προσφέρει και ο καολίνης, ένα αργιλούχο υλικό, το οποίο δρα απωθητικά στην στην εναπόθεση αβγών στον καρπό. Όσο όμως μεγαλώνει ο καρπός και η επιφάνεια του, η κάλυψη με καολίνη μειώνεται και αυξάνει ο κίνδυνος ο δάκος να αφήσει τα αβγά του.
